De Servische verleden tijd: radio sam of radila sam?
De perfekat is de gewone verleden tijd waarmee je in het Servisch vertelt wat er gisteren gebeurd is. Hij bestaat uit twee delen: de korte vorm van „biti“ (sam, si, je, smo, ste, su) plus het deelwoord op een -l. Het bijzondere is dat het deelwoord meebuigt met geslacht en getal van de spreker. Een man zegt „Radio sam ceo dan.“ en een vrouw „Radila sam ceo dan.“ — dezelfde betekenis, maar de uitgang verraadt wie er spreekt. Bij een vrouwelijk onderwerp krijg je „Ana je kupila hleb.“, en in het meervoud „Gde ste bili?“. Let ook op de woordvolgorde: de korte vorm staat nooit vooraan, maar altijd op de tweede plaats. Laat hem ook nooit weg.
Voorbeelden
- Radio sam ceo dan. I worked all day.
- Ana je kupila hleb. Ana bought bread.
- Gde ste bili? Where were you?
De volledige les
Alles uit de video, in tekst.
-
Wil je vertellen wat je gisteren hebt gedaan? Dan heb je de perfekat nodig — de alledaagse verleden tijd. Maar let op: de vorm verandert mee met het geslacht van de spreker. Een man zegt het anders dan een vrouw. Laten we dit helemaal onder de knie krijgen.
-
De perfekat is de belangrijkste verleden tijd in gesprekken. Zonder die tijd kun je geen verhaal vertellen, en niet zeggen wat er gisteren gebeurd is. Hij bestaat uit twee delen: de korte vorm van het werkwoord „biti“ en het zogenoemde deelwoord — een vorm op de letter L.
-
Het eerste deel is de korte vorm van het werkwoord „biti“. „Ja sam, ti si, on je, mi smo, vi ste, oni su.“ Precies die korte, onbeklemtoonde vorm die je al kent — en die nooit aan het begin van de zin staat.
-
Het tweede deel is het deelwoord. Je maakt het van de infinitief: je haalt „-ti“ eraf en voegt een uitgang toe naar geslacht. „Raditi“ wordt „radio“ voor mannelijk, „radila“ voor vrouwelijk, „radilo“ voor onzijdig, en „radili“ voor het meervoud. Het deelwoord komt overeen met het onderwerp, net als een echt bijvoeglijk naamwoord.
-
Laten we het samenvoegen. Een man die over zichzelf praat zegt — het deelwoord „radio“ plus de korte vorm „sam“: Radio sam ceo dan. Dat betekent „Ik heb de hele dag gewerkt“. Merk op dat „sam“ ná het deelwoord komt, op de tweede plaats in de zin.
-
Nu dezelfde zin, maar een vrouw spreekt. Het deelwoord verandert in „radila“. De rest blijft hetzelfde — alleen de uitgang volgt het geslacht van de spreker: Radila sam ceo dan. Als je een vrouw bent, klinkt „radio sam“ fout — altijd „radila sam“.
-
Derde persoon. „Ana je kupila hleb.“ Het onderwerp is Ana, een vrouw, dus is het deelwoord „kupila“. En de korte vorm voor de derde persoon is „je“: Ana je kupila hleb. Als het onderwerp een man was, zou het „kupio“ zijn — „Marko je kupio hleb“.
-
En in het meervoud? Het deelwoord krijgt de uitgang „-li“. „Gde ste bili?“ — we vragen het aan meerdere mensen, dus is het deelwoord van „biti“ — „bili“: Gde ste bili? Hier is „ste“ de korte vorm voor „vi“, en „bili“ is de meervoudsvorm.
-
Hier is het hele plaatje met het werkwoord „raditi“ in alle personen. Onthoud: het deelwoord toont geslacht en getal, en de korte vorm toont de persoon. Twee delen, twee taken — en ze gaan altijd samen.
-
Nu de meest gemaakte fout. Een vrouw die „ja sam radio“ zegt, maakt een fout in geslacht — het deelwoord moet „radila“ zijn. Je eigen geslacht moet zichtbaar zijn in de verleden tijd.
-
En de tweede fout: het weglaten van de korte vorm van „biti“. Het deelwoord alleen is geen zin. „Ja radio“ is niet correct — het moet „Ja sam radio“ zijn. „Sam“ mag niet verdwijnen.
-
Nog een klein detail over de woordvolgorde. De korte vorm mag niet vooraan. Als de zin met het deelwoord begint, zeg je „Radio sam“. Maar als hij met het onderwerp of een ander woord begint, komt de korte vorm er meteen achter — „Ja sam radio“. Altijd op de tweede plaats.
-
Laten we samenvatten. De perfekat is de korte vorm van „biti“ plus het deelwoord op L. Het deelwoord komt overeen met geslacht en getal: radio, radila, radilo, radili. Laat de korte vorm niet weg en houd hem op de tweede plaats. Nu kun je over je dag van gisteren praten.